Haff – Ufer – Bahn

IMG_0402

Jeżeli od czegoś należałoby zacząć temat Haffuferbahn, to przede wszystkim od nazwy. Bo chociaż na pierwszy rzut oka wszystko wydaje się oczywiste, to ona też może kryć w sobie małe tajemnice.

[Die deutsche Version befindet sich darunter ]

Pomysłodawcy linii na szczęście nie wzięli przykładu z wielu innych kolei, których nazwę tworzono w oparciu o miejscowości, gdzie znajdowały się stacje początkowe i końcowe, a niekiedy także pośrednie. Do tego dodawano określenie Eisenbahn czy Kleinbahn – czyli kolej bądź kolejka. W ten sposób powstawały długie wyliczanki w stylu Königsberger–Cranzer Eisenbahn (Kolej Królewiec–Kranz) czy Kleinbahn Kreuz–Schloppe–Deutsch Krone (Kolejka Krzyż–Człopa–Wałcz). Twórcy odwołali się natomiast do najbliższego otoczenia, a konkretnie – do Zalewu Wiślanego, zwanego wówczas Frisches Haff. Tak powstała wdzięczna nazwa Haffuferbahn, łącząca w sobie trzy elementy: Haff (zalew), Ufer (brzeg) oraz Bahn (kolej), zawierająca w sobie wszystko, co nowa trasa mogła zaoferować.

Frisches Haff3 - bildarchiv ostpr

Nad Zalewem Wiślanym (wówczas Świeżym), pocztówka z początku XX wieku. Źródło: bildarchiv-ostpreussen.de

Jednak nie wszyscy wiedzą, że Haffuferbahn nie była jedyną nazwą Kolei Nadzalewowej. Pierwotnie określano ją jako „Haffbahn”, co można by przetłumaczyć jako Kolej Zalewowa. W 1892 r. gazeta „Graudenzer Gesellige” podawała:

Jak wiadomo, pojawił się projekt budowy Haffbahn, która miałaby prowadzić z Elbląga, przez Tolkmicko i Frombork, do Braniewa.

Wersja „Haffbahn” dość szybko została zastąpiona nową i w takiej formie przetrwała do II wojny światowej. Mimo to stary wariant pojawiał się jeszcze od czasu do czasu w niektórych dokumentach spółki kolejowej.

Poprawnym spolszczeniem nazwy niemieckiej jest Kolej Nadzalewowa. I choć oficjalnie nie używa się tego określenia (według wykazu PKP PLK jest to linia kolejowa nr 254 Tropy–Braniewo), to funkcjonuje ono nadal w potocznej świadomości. I bardzo dobrze, bo nie dość, że nazwa jest ładna, to jeszcze przypomina o dawnej historii tej kolejki i wzbudza uzasadniony sentyment.

Skrótowcem Haffuferbahn jest HUB, powstały od poszczególnych członów nazwy. Jednak od początku czy to dla żartu, czy z przekory, różnie go rozwijano. W pierwszych latach funkcjonowania linii pojawiało się na przykład tłumaczenie „Hantel und Baum” – od nazwisk jednego z głównych inicjatorów powstania kolei (Ernsta Hantela) oraz głównego mistrza budowlanego z ramienia firmy Lenz&Co (Bauma). Problemy z rentownością linii, które zaczęły się niedługo po jej otwarciu, zaowocowały rozwinięciem „Hat Unter-Bilanz”, co miało znaczenie zbliżone do naszego „być pod kreską”.

IMG_0217

Haffuferbahn pisana kurrentą.

W odniesieniu do HUB spotkałam się też z określeniem „Kolej Nadbrzeżna” (i to w monografii naukowej!). Jest to błąd z dwóch powodów. Po pierwsze, pomija się tutaj zupełnie element zalewu, kluczowy przecież dla Haffuferbahn i występujący także w pierwszej wersji nazwy niemieckiej. Po drugie, ta spolszczona nazwa odnosi się do zupełnie innej linii – Kolei Nadbrzeżnej z Torunia, czyli Thorner Uferbahn, którą oddano do użytku w 1888 roku.

P.S. Warto też pamiętać, że „Nadzalewowa” piszemy łącznie. I koniecznie wielką literą – to w końcu nazwa własna.

♦  ♦  ♦

Ich kann das Thema der Haffuferbahn nicht anders als mit ihrer Name anfangen. Da obwohl alles auf den ersten Blick selbstverständlich zu sein scheint, kann sie auch kleine Geheimnisse verheimlichen.

Die Urheber des Projekts nahmen sich glücklich nicht andere Kleinbahnen zum Vorbild; viele Bahnlinien hatten nämlich die Name verbunden mit der Anfangs- und Endstation (manchmal auch mit der Zwischenstation), wie bei Königsberger–Cranzer Eisenbahn oder Kleinbahn Kreuz–Schloppe–Deutsch Krone. Die Initiatoren griffen hingegen zurück auf die Gegend, konkret – auf das Frische Haff. Auf diese Weise entstand die Name, welche drei Elemente verband: das Haff, das Ufer und die Bahn. Sie enthielt alles, was neue Bahnlinie anbieten konnte.

Frisches Haff3 - bildarchiv ostpr

Am Frischen Haff, die Postkarte vom Anfang des 20. Jahrhunderts. Quelle: bildarchiv-ostpreussen.de

Aber nicht alle wissen, dass Haffuferbahn nicht eine einzige Name dieser Linie war. Ursprünglich war sie „Haffbahn“ genannt. Die Zeitung „Graudenzer Gesellige” teilte in 1892 mit:

Bekanntlich ist das Projekt einer Haffbahn aufgetaucht, welche von Elbing über Tolkemit und Frauenburg nach Braunsberg gehen soll.

Die Variante „Haffbahn“ wurde in Bälde durch neue Name ersetzt und sie überdauerte in dieser Form bis zum Zweiten Weltkrieg. Die alte Version tauchte zwar in manchen Dokumenten auf, aber das waren Einzelfälle.

In polnischer Sprache Haffuferbahn ist bekannt als Kolej Nadzalewowa. Offiziell benutzt man diese Name nicht – laut der PKP PLK (das polnische Eisenbahninfrastrukturunternehmen) heißt diese Eisenbahnstrecke die Bahnlinie Nr. 254 Tropy–Braniewo. Trotzdem funktioniert die Name „Haffuferbahn“ immer noch. Ich finde das toll, weil diese Bezeichnung nicht nur schön ist, aber auch erinnert sie an die Geschichte der Bahnlinie und erweckt die begründete Sympathie.

Das Kurzwort von Haffuferbahn ist HUB, verbunden mit einzelnen Teile der Name. Es war aber von Anfang, aus Trotz oder aus Spaß, auf verschiedene Weise erklärt. In den ersten Jahren des Betriebes tauchte zum Beispiel die Erläuterung „Hantel und Baum“ auf. Es stammte von den Nachnamen des Hauptinitiators der Bahn und des Baumeisters von Lenz&Co. Die Probleme mit Rentabilität, die kurz nach der Eröffnung folgten, führten zur neuen Erklärung: „Hat Unter-Bilanz”.

IMG_0217

Haffuferbahn (Kurrentschrift)

In Bezug auf die Haffuferbahn stieß ich auch auf die Bezeichnung „Uferbahn“ – in polnischer Sprache „Kolej Nadbrzeżna“. Das ist ein Fehler aus zwei Gründen. Zum einen, übergeht man dabei das Glied „Haff“, welches hier sehr wichtig ist und wurde auch bei der ursprünglichen Version der Name betonnt. Zum anderen, bezog sich diese Bezeichnung  auf die ganz andere Bahnlinie – Thorner Uferbahn, welche in 1888 in Gang kam.

Reklamy